NFT Mülkiyeti ve Telif Hakları: Dijital Sanatı Satın Alınca Neye Sahip Olursunuz?

NFT Mülkiyeti ve Telif Hakları Arasındaki “Sahiplik Boşluğu”

NFT mülkiyeti ve telif hakları konusu, dijital sanat dünyasının en büyük paradoksudur. Bir koleksiyoner olarak binlerce dolar ödeyip bir NFT satın alabilirsiniz. Cüzdanınızda o token’ı görürsünüz. Açıkçası, kendinizi o eserin “sahibi” gibi hissedersiniz. Ancak hukuk sistemi size farklı bir hikaye anlatır. Çünkü blokzincirdeki sahiplik ile gerçek dünyadaki fikir ve sanat eseri sahipliği tamamen farklı şeylerdir. Bu rehberde, dijital cüzdanınızdaki varlığın hukuki sınırlarını ve Türk Hukuku (FSEK) karşısındaki durumunu inceleyeceğiz. Hazırsanız, milyon dolarlık yanılgıları düzeltmeye başlayalım.

Dijital Varlık vs. Fikri Mülkiyet: Neyi Satın Aldınız?

Bir NFT satın aldığınızda, aslında neye para ödüyorsunuz? Çoğu yatırımcı bu sorunun yanıtını yanlış biliyor. Teknik olarak, blokzincir üzerinde şifrelenmiş benzersiz bir veri parçasını (token) satın alırsınız. Bu token, genellikle bir görsel dosyasına (JPEG, MP4) işaret eden bir bağlantıdan ibarettir.

Bununla birlikte, eserin telif hakları hala yaratıcısında kalır. Geleneksel sanat piyasasını düşünün. Bir ressamdan tablo satın alırsınız. Tabloyu duvarınıza asabilirsiniz. Ancak o tablonun görselini tişörtlere basıp satamazsınız. Çünkü “çoğaltma ve yayma hakkı” ressamdadır. NFT dünyasında da durum tam olarak budur. Siz eseri değil, eserin dijital imzalı bir kopyasını veya makbuzunu satın alırsınız.

Hukukçular bu duruma “Sahiplik Boşluğu” (The Ownership Gap) adını verir. Yani teknolojik sahiplik, yasal imtiyazları otomatik olarak beraberinde getirmez.

Akıllı Sözleşmeler ve Türk Hukuku (FSEK) Çıkmazı

Piyasa aktörleri sıkça “Kod Kanundur” (Code is Law) ilkesini savunur. Ancak Türk mahkemeleri bu görüşe katılmaz. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK), mali hakların devri konusunda çok katı kurallara sahiptir.

Özellikle FSEK Madde 52, bu konuda nettir. Kanun, mali hakların devri için yazılı bir sözleşme yapılmasını şart koşar. Dahası, devredilen hakların (işleme, çoğaltma, yayma) sözleşmede tek tek sayılmasını ister.

OpenSea veya Rarible gibi platformlarda “Satın Al” butonuna tıklamanız, bu şartı yerine getirmez. Çünkü ortada ıslak imzalı veya güvenli elektronik imzalı bir “devir sözleşmesi” yoktur. Sonuç olarak, eser sahibiyle aranızda özel bir anlaşma yapmadıysanız, Türk hukuku açısından o eserin telif haklarını devralmış sayılmazsınız. Sadece eseri görüntüleme hakkına sahip basit bir lisans sahibi olursunuz.

Emsal Kararlar: Cem Karaca ve MetaBirkins Davaları

Teorik tartışmaları bir kenara bırakalım. Mahkemeler bu konuda ne diyor? Hem Türkiye’de hem de dünyada verilen kararlar, NFT mülkiyeti ve telif hakları konusundaki riskleri gözler önüne seriyor.

Türkiye’de Bir İlk: Cem Karaca Davası

İstanbul 3. Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi, tarihi bir karara imza attı. Bir ressam, Cem Karaca’nın portresini NFT’ye dönüştürüp satışa çıkardı. Ancak sanatçının mirasçıları buna itiraz etti. Mahkeme, mirasçıları haklı buldu. İzinsiz üretilen NFT’lerin satışı durduruldu. Bu karar şunları kanıtladı:

• NFT üretmek, eseri “işlemek” ve “umuma iletmek” demektir.

• Eser sahibinden izin almadan NFT mint’lemek (basmak) suçtur.

• NFT platformları, Türk mahkemelerinin tedbir kararlarına uymak zorundadır.

Hermes ve MetaBirkins Çatışması

ABD’de ise lüks marka Hermes, ünlü “Birkin” çantalarının dijital versiyonlarını satan bir sanatçıya dava açtı. Sanatçı bunun “ifade özgürlüğü” olduğunu savundu. Ancak jüri, bunun bir marka ihlali olduğuna karar verdi. Yani, fiziksel dünyadaki marka hakları, dijital evrende (Metaverse) de geçerlidir.

İlk Satış İlkesi: Dijital Dosyayı Neden “Satamazsınız”?

Fiziksel bir kitabı okuduktan sonra sahaf dükkanına satabilirsiniz. Buna hukukta “İlk Satış İlkesi” veya “Tükenme İlkesi” denir. Peki, Spotify’dan indirdiğiniz bir şarkıyı veya satın aldığınız bir e-kitabı satabilir misiniz? Hayır.

Dijital dünyada bir dosyayı transfer etmek, aslında o dosyanın yeni bir kopyasını oluşturmaktır. Orijinal dosya silinmez. Bu nedenle, dijital satış işlemi teknik olarak “çoğaltma” (reproduction) sayılır. Telif hukukuna göre çoğaltma hakkı sadece eser sahibindedir.

NFT savunucuları, blokzincirin bu sorunu çözdüğünü iddia eder. Çünkü NFT, bir dosyanın “orijinal” olduğunu kanıtlar. Ancak hukuk henüz bu teknolojik devrimi tam olarak tanımamıştır. Dolayısıyla, bir NFT’yi kafanıza göre ticari amaçla kullanamazsınız.

Yatırımcılar İçin Kontrol Listesi: Hangi Haklara Sahipsiniz?

Bir projeye yatırım yapmadan önce lisans türünü mutlaka kontrol etmelisiniz. Projeler genellikle üç ana kategoride haklar sunar:

1. Sınırlı Kişisel Lisans: (Örn: NBA Top Shot)

   • Sadece görüntüleyebilirsiniz.

   • Ticari kullanım yasaktır.

   • Marka üzerinde hiçbir hakkınız yoktur.

2. Geniş Ticari Haklar: (Örn: Bored Ape Yacht Club)

   • NFT’nizi kullanarak tişört satabilirsiniz.

   • Kendi markanızı oluşturabilirsiniz.

   • Yine de telif devri değil, genişletilmiş bir lisanstır.

3. CC0 (Kamu Malı): (Örn: Nouns)

   • Telif hakkı yoktur.

   • Herkes (NFT sahibi olmayanlar bile) görseli kullanabilir.

   • Münhasır bir değere sahip olmazsınız.

Özet ve Sonraki Adım

Özetle, NFT mülkiyeti ve telif hakları eş anlamlı değildir. Blokzincir size teknolojik sahipliği verirken, hukuk sistemi telif haklarını yaratıcıda tutmaya devam eder. Türkiye’de FSEK’in yazılı şekil şartı, bu ayrımı daha da derinleştirir. Yatırım yaparken sadece “floor price”a (taban fiyat) değil, projenin sunduğu yasal lisans metnine de bakmalısınız.